Om goed met klimaatverandering te kunnen omgaan, heb je niet alleen een solide fysieke infrastructuur nodig, maar ook een sterke sociale infrastructuur. Dat was de boodschap van het WRR-rapport Mens en klimaat uit 2025 waarvan uitgeverij Springer dit najaar de Engelse vertaling publiceerde. Volgens de auteurs Suzanne Hulscher (raadslid) en Ramy El-Dardiry (onderzoeker) is die boodschap alleen maar urgenter geworden na een zomer waarin de droogte- en hitterecords elkaar in rap tempo opvolgden.
Beeld: © WRR / Fotograaf: Arenda Oomen
Dat dammen, dijken en gemalen belangrijk zijn bij de bescherming tegen klimaatrampen, hadden de meeste Nederlanders al duidelijk op het netvlies. Het rapport Mens en klimaat liet zien hoe ook bibliotheken, buurtcentra en sportkantines een belangrijke rol kunnen spelen voor, tijdens en na een ingrijpende klimaatgebeurtenis. Het zijn plekken waar mensen naartoe kunnen bij gevaar en elkaar kunnen ontmoeten. Deze sociale infrastructuur kan bijdragen aan de overdracht van informatie, het snel signaleren van problemen op buurtniveau, het stimuleren van gemeenschapsinitiatieven en wederopbouwactiviteiten, waar die nodig zijn.
Hebben jullie afgelopen zomer vaak aan dit rapport gedacht?
Hulscher: ‘Oh, zeker. Met het extreem warme weer zijn we buiten de bandbreedte gekomen waarbinnen we ons nog veilig voelden. In Nederland hadden we altijd wel een goed oog voor de gevaren van hoog water. Nu is gebleken dat klimaatverandering ook zorgt voor rampen die we minder goed in beeld hebben: extreme hitte, droogte, lage waterstand in de rivieren.’
Volgens het KNMI stierven er in Nederland tijdens de hittegolf van eind juni 900 mensen meer dan normaal.
Hulscher: ‘Dat is de helft van het aantal mensen dat omkwam bij de watersnoodramp in 1953. De gevolgen van die ramp waren wel langer en duidelijker zichtbaar. Inwoners van de overstroomde gebieden konden vaak maanden later pas weer naar huis terug. De oversterftecijfers van afgelopen zomer zullen voor veel mensen toch vooral statistieken zijn.’
Worden de gevolgen van hitte onderschat?
El-Dardiry: ‘In ons rapport noemen we hitte de silent killer. Voor veel mensen zijn de effecten ervan niet direct zichtbaar. Dat geldt ook voor de economische gevolgen. Elke graad temperatuurstijging zorgt voor een lagere productiviteit binnen bedrijven, onderwijs wordt minder effectief. De gevolgen daarvan zie je ook later pas. Voor droogte is dat anders. Iedereen ziet het gras geel worden en de plantjes slap. Dat droogte voor grote problemen kan zorgen, is afgelopen zomer pas goed zichtbaar geworden voor veel mensen. Ik woon niet ver van de Leidsevaart in Heemstede waarin opeens schotten werden geplaatst. Ik dacht: wat gebeurt hier? Maar die moesten voorkomen dat de vaart zou vollopen met zout water waardoor de grond van de bollentelers zou verzilten.’
Daarmee kreeg het ook economische consequenties?
Hulscher: ‘We hebben zeker gezien dat hitte en droogte een duidelijke economische impact hebben. Boeren mochten hun land niet meer besproeien. Scheepvaart op de Rijn was maar beperkt mogelijk. De sluizen tussen het Twentekanaal en de IJssel bleven zelfs wekenlang dicht. In 2018 hadden we ook al een redelijk droge zomer. Toen hebben we als Nederland geleerd dat het belangrijk is om een hoger waterpeil te hebben in het IJsselmeer zodat we over voldoende zoet water blijven beschikken.’
Wat zou de les van deze zomer moeten zijn?
Hulscher: ‘Toen wij vorig jaar ons rapport afrondden, werden Spanje en Portugal getroffen door een enorme stroomstoring. Grote delen van die landen zaten bijna 24 uur zonder elektriciteit. Daar hebben ze in de praktijk gezien hoe belangrijk het is dat mensen weten waar ze in een extreme situatie naartoe kunnen voor hulp en informatie. Dat soort plekken moeten er ook zijn bij extreme hitte of hoogwater. Dat kunnen stadions zijn, bibliotheken, winkels of sportkantines.’
Wat hebben andere landen aan deze vertaling?
Hulscher: ‘Het belang van sociale infrastructuur geldt daar natuurlijk ook. Ik denk dat die boodschap des te sterker is als die komt uit een land dat zijn fysieke infrastructuur redelijk op orde heeft. Als het over overstromingen gaat, zijn wij de veiligste delta ter wereld.’
El-Dardiry: ‘In ons rapport wijzen we ook op mogelijke niet-lineaire gevolgen van klimaatverandering. De opwarming van de aarde kan effecten opleveren die we nog nauwelijks voorzien. Als de warme golfstroom komt stil te liggen, zal de temperatuur in de winter veel lager zijn dan nu. Dan zouden rivieren kunnen dichtvriezen. De fysieke infrastructuur daaraan aanpassen, kost veel tijd en vergt enorme investeringen. Dat doe je niet snel voor scenario’s die minder waarschijnlijk zijn. De sociale infrastructuur is dan wendbaarder. Als je die op orde hebt, kun je daar ook van profiteren bij gevolgen van klimaatveranderingen die je nu nog niet voorziet.’
Jullie rapport verscheen een jaar geleden. Wat is ermee gedaan?
El-Dardiry: ‘Het heeft een plek gekregen in de nieuwe Nationale Adaptatiestrategie die het kabinet een paar weken geleden publiceerde. Dat is een document waarin de overheid om de tien jaar aangeeft welke maatregelen nodig zijn voor de klimaatbestendigheid van Nederland. Het belang van sociale infrastructuur en ons rapport worden daar expliciet in genoemd. Ook andere instellingen hebben de term sociale infrastructuur opgepakt: de Wetenschappelijke Klimaatraad, de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur, de Deltacommissaris.’
Maar dat zijn toch vooral woorden.
Hulscher: ‘We moeten ook zien wat ervan terechtkomt. Op ministeries staat op het moment veel onder druk, maar het is een duidelijk begin.’
El-Dardiry: ‘En onderschat het belang van woorden niet, alles begint met woorden. Aanpassingen van infrastructuur gaan niet zo snel. Pas na vijf tot tien jaar kun je zien of en hoe dit impact krijgt in nieuwe wijken.’
Bestaat hier in andere landen aandacht voor?
Hulscher: ‘Onder wetenschappers is die aandacht er zeker. Toen orkaan Katrina twintig jaar geleden New Orleans onder water zette, zagen ze dat de Vietnamese wijk er veel sneller weer bovenop was dan andere wijken. Daar was een grotere sociale cohesie. Bij aardbevingen Tokyo zagen ze ook dat bepaalde wijken sneller herstelden dan andere. Ook dat had te maken met sociale factoren. Bij de WRR zijn we nu bezig met het afronden van een verkenning over de rol van sociale infrastructuur in het Caribische deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Toen orkaan Irma in 2017 over Sint-Maarten, Saba en Sint-Eustatius was getrokken, waren de inwoners de eerste dagen vooral op elkaar aangewezen. Hulp van overheden kwam slechts langzaam opgang. Het waren vooral de sociale netwerken die de bewoners hielpen.’
De mensen achter Mens en klimaat
Het rapport Mens en klimaat werd gemaakt door een projectgroep waarin naast Suzanne Hulscher en Ramy El-Dardiry ook raadslid Paul ’t Hart en stafleden Annick de Vries en Victor Toom zaten.
De serie Research for policy
Voor het vergroten van de zichtbaarheid en de vindbaarheid van de Engelstalige publicaties startte de WRR zo’n zeven jaar geleden met uitgeverij Springer de reeks Research for Policy – Studies by the Netherlands Council for Government Policy. De publicatie People and Climate: How Social Infrastructure Powers Adaptation is de vijftiende in deze serie die via open access op de website van Springer is gepubliceerd. De publicatie is gratis verkrijgbaar als e-boek (pdf) of tegen betaling te bestellen als hardcover. Het Nederlandstalige rapport Mens en klimaat staat op de site van de WRR.