Media en democratie

Democratie veronderstelt geïnformeerde burgers. Media vervullen daarbij een cruciale rol. Ze agenderen maatschappelijke vraagstukken, controleren de macht en bieden plek aan verschillende groepen en standpunten in de samenleving. Sinds het vorige WRR-rapport over media, Focus op functies (2005), zien we dat de traditionele massamedia, zoals kranten, uitgeverijen, omroepen en radiostations hun spilfunctie in het medialandschap kwijtraken aan andere, vaak internationale partijen. Zoekmachines, sociale media, spraakassistenten, generatieve AI en apparaten als tablets, smartphones en slimme televisies zijn in het medialandschap een nieuwe poortwachtersrol gaan vervullen. Wat voor gevolgen heeft deze ontwikkeling voor de democratische kwaliteit van de informatievoorziening?

In dit nieuwe mediasysteem is zowel het aanbod, de distributie als het gebruik van content veranderd. Met name jongere generaties raadplegen het nieuws steeds vaker indirect via bijvoorbeeld sociale media of zoekmachines. De bedrijven hierachter zijn georiënteerd op winstmaximalisatie, waardoor betrouwbare informatie niet als vanzelf komt bovendrijven. Sterker nog, niet zelden verspreiden zij informatie die evident onjuist is of de regels van het democratische debat met de voeten treedt. Met het huidige overvloedige aanbod is het bovendien niet altijd mogelijk om de exacte herkomst van informatie vast te stellen, laat staan dat duidelijk is met welke motieven de productie en verspreiding plaatsvindt. Daarnaast is het door personalisering niet meer vanzelfsprekend dat iedereen dezelfde informatie consumeert. Voor klassieke mediabedrijven lijkt verregaande concentratie de enige optie te zijn om de concurrentie met platformbedrijven het hoofd te bieden. Het lokale journalistieke aanbod verschraalt, de afgelopen jaren zijn er al vele titels verdwenen.

Aandacht voor media

In dit adviestraject onderzocht de WRR hoe de kenmerken van het huidige mediasysteem en de werking daarvan, samenhangen met de wijze waarop media nog invulling kunnen geven aan hun democratische functies. De raad concludeert dat deze functies onder druk staan. In het rapport Aandacht voor media. Naar nieuwe waarborgen voor hun democratische functies doet de WRR verschillende aanbevelingen voor nieuwe waarborgen voor de democratische functies van media.

Kabinetsreactie

Het kabinet heeft zijn reactie op het WRR-rapport Aandacht voor media. Naar nieuwe waarborgen voor hun democratische functies vastgesteld. Het kabinet geeft aan dat dit rapport een stevige analytische basis legt onder het mediabeleid van morgen. In zijn reactie onderschrijft het kabinet de analyse van de WRR. Als gevolg van digitalisering en de online dominantie van platformbedrijven staan de democratische functies van Nederlandse media onder druk. Er is nieuw mediabeleid nodig om deze functies ook in de toekomst te kunnen borgen.

Media Matters: Towards New Safeguards for Their Democratic Functions is de titel van de vertaling van het rapport Aandacht voor media. Naar nieuwe waarborgen voor hun democratische functies die door de WRR en uitgeverij Springer is uitgebracht. Deze publicatie is gratis te downloaden (als ebook) of als hardcover boek te bestellen via Springer.

Publicaties

Focus op Functies

plaatje rapport focus op functie — Beeld: © WRR

Het vorige WRR-rapport over dit thema, Focus op Functies, stamt uit 2004. De razendsnelle veranderingen in het medialandschap geven aanleiding om met een frisse blik naar het onderwerp te kijken. Wat voor uitdagingen vormen nieuwe en veranderende media voor de democratie? Wat houdt de democratische functie van media precies in en hoe valt de verantwoordelijkheid voor democratisch effectieve media te rijmen met toenemende privatisering van mediakanalen? En welke rol is er weggelegd voor de publieke omroep in het huidige en toekomstige medialandschap?