Samen met uitgeverij Springer publiceert de WRR Media Matters: Towards New Safeguards for Their Democratic Functions. Het is de Engelse vertaling van het rapport Aandacht voor media. Naar nieuwe waarborgen voor hun democratische functies dat eind 2024 verscheen. Het rapport was gemaakt door een projectgroep met de raadsleden Catrien Bijleveld en Godfried Engbersen en de stafleden Erik Schrijvers, Alyt Damstra, Lana Askari en Koen Hoogendoorn. In het interview hieronder stellen projectcoördinator Damstra en onderzoeker Askari dat de boodschap van het rapport sinds de verschijning ervan alleen maar belangrijker is geworden. ‘Wij keken vooral door een democratische lens naar de platforms. Inmiddels zijn ze ook een geopolitiek vraagstuk geworden.’
Beeld: © WRR / fotograaf: Arenda Oomen
Media zijn onmisbaar in een democratische samenleving. Dat was het uitgangspunt van het rapport dat de WRR in oktober 2024 publiceerde. Media informeren de samenleving over belangrijke vraagstukken, ze controleren de macht en bieden een podium aan de verschillende meningen die in een samenleving bestaan.
Die functies zijn onder druk komen te staan doordat het mediagebruik radicaal veranderde. Waren televisie, radio en kranten een generatie geleden nog de belangrijkste informatiebronnen voor veel mensen, inmiddels hebben ze plaatsgemaakt voor internationale platforms, of zijn daarin opgegaan.
Het Nederlandse mediabeleid bleef daarbij achter. Om ervoor te zorgen dat media ook in het nieuwe mediasysteem hun democratische functies kunnen blijven vervullen, is nieuw beleid noodzakelijk. Het belang hiervan leek lange tijd meer gevoeld te worden in Brussel dan in Den Haag. De afgelopen jaren ontwikkelde de Europese Commissie een ambitieus pakket aan wet- en regelgeving om het internet tot een meer betrouwbare en veilige informatieomgeving te maken. Het WRR-rapport adviseerde om die regels zo snel mogelijk in te voeren en er daarnaast voor te zorgen dat informatie die belangrijk is voor de democratie beter zichtbaar wordt, dat de lokale en regionale journalistiek worden versterkt en er meer aandacht komt voor mediaverantwoordelijkheid.
‘Terwijl buitenlandse techgiganten de traditionele nieuwsmedia wegdrukten, bleven wij als samenleving te lang denken dat het wel zou loslopen’, zegt Lana Askari. ‘Helaas ging het de verkeerde kant op. We roepen de overheid op om haar verantwoordelijkheid te nemen en het mediabeleid te schoeien op een nieuwe leest.’
Het rapport is van eind 2024. Zijn jullie zorgen kleiner of groter geworden?
Damstra: ‘In de gesprekken die we voerden voordat we ons rapport schreven, kregen we vaak te horen: “zorg dat jullie niet een te alarmistisch verhaal maken”. Ik zou willen dat we nu konden vaststellen dat we te alarmistisch waren geweest. Een maand nadat ons rapport verscheen, vond de herverkiezing van Donald Trump plaats. Tijdens zijn inauguratie twee maanden later zaten de tech-bazen op de eerste rij. Dat maakte voor iedereen zichtbaar hoe politieke en economische macht kunnen samensmelten met informatiemacht. We zien hoe zo’n machtsconcentratie de democratische-rechtsstaat onder grote druk zet.’
Askari: ‘Daarnaast heeft generatieve AI een enorme vlucht genomen. Ook daar zien we dat het belang van nieuw mediabeleid alleen maar groter is geworden.’
Is de boodschap uit jullie rapport voldoende opgepakt?
Damstra: ‘Toen het rapport uitkwam, was er veel waardering vanuit het veld en de wetenschap. Politiek leek de urgentie minder te worden gevoeld, het ging weinig over platforms en media. Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen zag je gelukkig dat er meer aandacht voor was. Tegelijkertijd hebben we de afgelopen jaren vooral voorstellen gehoord die de democratische rol van Nederlandse media inperken, zoals de btw-verhoging op kranten en tijdschriften en bezuinigingen op het publieke bestel.
Wat hebben lezers in andere landen aan een rapport over media in Nederland?
Askari: ‘De analyses uit dit rapport zijn niet uniek voor Nederland. De platformisering is een mondiale ontwikkeling. De landen om ons heen hebben met vergelijkbare vragen te maken. Ook daar duwen de grote techbedrijven die het internet hebben overgenomen de journalistieke informatievoorziening langzaam maar zeker naar de marge. Mede als gevolg hiervan staan lokale en regionale media in veel landen onder druk. Onze aanbevelingen zijn niet alleen relevant in een Nederlandse context. Ook voor beleidsmakers elders kunnen ze interessant zijn.’
Damstra: ‘De platformisering van de online publieke ruimte is bovendien een geopolitiek vraagstuk geworden. Je kunt er ook door een veiligheidsbril naar kijken. Handhaving van de Digital Services Act is voor de VS inmiddels inzet van een politieke strijd geworden, zoals bleek uit dreigementen van vicepresident Vance. Mensen die naar de VS willen reizen, moeten hun sociale media laten controleren. Digitale platforms zijn typische dual use-fenomenen. Ze kunnen worden gebruikt op een manier die de democratische samenleving verrijkt, maar kunnen haar ook ondergraven.’
Was dat goed voor de aandacht voor jullie rapport?
Damstra: ‘Ik denk het wel. Een paar maanden geleden was ik op een bijeenkomst over mediabeleid met politieke partijen van links tot rechts. De aanbevelingen uit ons rapport werden daar breed onderschreven, ook omdat strategische autonomie nu heel belangrijk wordt gevonden. Het internet wordt gedomineerd door grote commerciële platforms, de meeste uit de VS, een enkele uit China. Die zijn commercieel gedreven, journalistieke inhoud is steeds minder goed te vinden. Als overheid moet je daar alternatieven voor bieden.’
Zien jullie ook lichtpuntjes?
Askari: ‘Je ziet dat dit onderwerp meer is gaan leven onder het publiek. Mensen denken niet langer dat het wel los zal lopen. Een redelijke groep heeft inmiddels de traditionele platforms de rug toegekeerd. Het is tijd dat ook de overheid hier een strategische visie op ontwikkelt.’
Meer over de reeks Research for policy
Voor het vergroten van de zichtbaarheid en de vindbaarheid van de Engelstalige publicaties startte de WRR zo’n zes jaar geleden samen met uitgeverij Springer de reeks Research for Policy – Studies by the Netherlands Council for Government Policy. De publicatie Media Matters: Towards New Safeguards for Their Democratic Functions is de dertiende in deze serie die via open access op de website van Springer is gepubliceerd. De publicatie is gratis verkrijgbaar als e-boek (pdf) of tegen betaling te bestellen als hardcover. Het Nederlandstalige rapport Aandacht voor media. Naar nieuwe waarborgen voor hun democratische functies staat op de site van de WRR.