Vogelvlucht #30 Aandacht voor media. Naar nieuwe waarborgen voor hun democratische functies

WRR Aandacht voor Media

Richard
De afgelopen decennia is onze informatieomgeving als gevolg van digitalisering ingrijpend veranderd. Er is een nieuw speelveld ontstaan met een centrale rol voor grote platformbedrijven. Deze vaak internationale aanbieders, zoals Facebook, Instagram en TikTok, domineren met slimme techniek het Nederlandse medialandschap. Waardoor reguliere media het maar moeilijk hebben. De betrouwbaarheid van onze informatievoorziening en het publieke debat staan meer dan ooit onder druk.

Om de vitale functies van media en de democratische samenleving te borgen, moet de overheid inzetten op nieuw mediabeleid. 
Mijn naam is Richard den Haring en in deze aflevering van Vogelvlucht ga ik in gesprek met de makers van het recent gepubliceerde WRR-rapport: Aandacht voor Media.

Welkom Catrien en Erik.
Kunnen jullie je even voorstellen? 

Catrien
Ik ben Catrien Bijleveld, ik ben raadslid bij de WRR. En ik was bij dit rapport het eerst verantwoordelijke raadslid.

Erik
En ik ben Erik Schrijvers, ik ben onderzoeker en was projectleider bij dit project.

Richard
Nu zitten we op dit moment met z'n drieën om de tafel. Is dit het voltallige projectteam?

Catrien
Nee, absoluut niet. Er zat nog een raadslid bij en nog een aantal onderzoekers. En wat misschien leuk is om te vermelden is dat ook iets van zeven of acht stagiairs in de loop der jaren hebben bijgedragen aan dit project en allemaal eigenlijk een wezenlijke bijdrage aan hebben geleverd.

Richard
We hebben het over het rapport Aandacht voor Media. Wat is de kernboodschap van het rapport?

Catrien
De kernboodschap van dit rapport is dat het medialandschap de afgelopen tientallen jaren enorm is veranderd. Eigenlijk volledig als gevolg van digitalisering. Dat heeft hele grote gevolgen voor hoe de media hun rol in onze democratie kunnen vervullen.
Wij constateren dat de manier waarop dat nu gebeurt eigenlijk te risicovol is. En dat nieuw mediabeleid nodig is, dat gestoeld is op dat nieuwe medialandschap.

Erik
Wat Catrien zegt klopt helemaal. Dus de afgelopen 10, 20 jaar zijn er allemaal nieuwe partijen eigenlijk bijgekomen. Ook partijen die zichzelf niet als media beschouwen, maar wel een hele grote rol in dat systeem zijn gaan spelen. Dus je kunt denken aan zoekmachines, sociale media, ook elektronica bedrijven met slimme apparaten en die spelen allemaal een rol in hoe we informatie tegenkomen. En dat is ook lang niet meer altijd de informatie van de mediabedrijven die we kennen, maar ook informatie van een hoop andere partijen. Dat heeft natuurlijk grote invloed op ons informatiedieet.

Richard
Is dat ook iets waar we ons zorgen over moeten maken?

Erik
In het rapport formuleren we twee grote zorgen hierover. De ene gaat over de betrouwbaarheid van informatie die onder druk staat. Juist omdat die informatie van allerlei verschillende kanten komt – en ook omdat informatie die belangrijk is voor het vormen van een mening over de politieke gang van zaken, over wat maatschappelijk relevant is, niet meer als vanzelf boven komt drijven. Soms ook gemanipuleerd wordt. 

En de andere zorg die we hebben gaat over het publieke debat. Dat debat is online gegaan. Is ook enorm veel rijker geworden. Veel kleuriger ook. Maar het is ook heel onveilig voor journalisten, voor politici, voor wetenschappers zoals wij zelf zijn soms ook. En eigenlijk voor iedereen die zich uitspreekt, die er een afwijkende opinie op nahoudt, die krijgt toch vaak met intimidatie te maken, bedreiging. En dat zet druk op het publieke debat, want je wil eigenlijk al die stemmen wel kunnen horen.

Richard 
Ja, want is dat zo'n wezenlijk verschil met voorheen?

Catrien
Ja, dat is een enorm verschil. Je moet je voorstellen, vroeger had je eigenlijk drie dingen. De krant die viel op de mat en je kon een apparaat aanzetten. Dat heette de radio en dan kon je naar de radio luisteren.
En dan had je nog een apparaat, dat is de televisie en die kon je dan 's avonds aanzetten. En daar kwam dan nieuws en daar kwam dan ook wat vermaak. En je wist dus precies wat de bron was van de informatie die je tot je nam.
Met de digitalisering is dat eigenlijk allemaal compleet door elkaar gaan lopen. Eerst krijg je internet, dan komen de mobieltjes, dan komen de smartphones. En steeds meer mensen, vooral de jongere generatie, consumeren het soort informatie dat je vroeger uit die drie kanalen haalde, consumeren dat helemaal online. En wat Erik net zei, dat is heel erg door elkaar gaan lopen. Het is soms heel erg lastig om te weten waar informatie vandaan komt. Je komt iets tegen, maar wie heeft dat gezegd? 

En waarvan ook nog eens het geval is dat bijvoorbeeld Erik, die andere interesses heeft dan ik, die krijgt waarschijnlijk een andere nieuwsfeed te zien dan ik. Dus we krijgen als burgers niet alleen informatie waarvan lastig is vast te stellen of dat wel betrouwbare informatie is, maar we krijgen ook nog wisselende informatie te horen.

Richard
Je zou kunnen zeggen: iedereen publiceert. Klopt dat?

Erik
Iedereen publiceert misschien wel, maar er zijn wel partijen met een heel groot bereik. Dus denk aan politici, denk aan influencers. En de grote platformbedrijven hebben soms ook belang bij het vergroten van het bereik van sommige van dat soort partijen, omdat die veel aandacht trekken en zij verdienen hun geld met aandacht. 

Dus ja, aan de ene kant iedereen kan participeren. Maar de praktijk is toch ook wel weer zo dat binnen dat nieuwe systeem sommige stemmen echt daarbinnen veel meer ruimte en plek innemen dan andere. En wij zeggen ook, die hebben ook een grotere verantwoordelijkheid dan om dan de juiste informatie te verspreiden, om dat ook een beetje netjes te doen.

Richard
Jullie stellen in het rapport dat media en de democratische samenleving drie belangrijke functies vervullen. Kunnen jullie dat toelichten?

Catrien
Ja, om het verhaal wat theoretischer te maken, wij zeggen eigenlijk zie je dat mensen die onderzoek doen naar media die zeggen er zijn drie belangrijke functies die media vervullen.
En de eerste is informeren. De burger moet geïnformeerd worden. Het moet gewoon feiten krijgen. Ook horen hoe andere mensen over dingen denken. Maar iedereen moet in principe toegang hebben tot de feiten die van belang zijn.
Tweede hangt er heel erg mee samen. Dat is de controlefunctie. Want je moet natuurlijk toch ook wel een beetje de macht kunnen controleren. En daar moet je ook informatie over hebben. Van wat gebeurt er? Wat is er gezegd in de gemeenteraad?
Dat soort dingen. En de derde, dat is de forumfunctie. Dat is van het debat. In de media moeten we ook met elkaar kunnen spreken over wat we vinden van die informatie die we tegenkomen. En in ons rapport concluderen we eigenlijk dat alle drie die functies onder druk staan in het huidige mediasysteem. 

Richard
En hoe sterk zijn die functies nu nog vertegenwoordigd in het medialandschap?

Erik
Media die die functies vervullen, die moeten eigenlijk aan een aantal criteria voldoen, stellen wij in het rapport. En een van die criteria is bijvoorbeeld onafhankelijkheid. Dus zo'n oud principe dat media niet onder invloed van de politiek moeten staan en ook niet door economische belangen, door de private belangen overheerst, moeten gaan worden. Dat criterium, als je kijkt naar hoe dat momenteel wordt ingevuld, en dan in het bijzonder als je kijkt naar de grote platformbedrijven,
dan zie je dat de distributie en ook de ordening van informatie, dus wat zie je eerst en wat zie je in de tweede, wat is je eerste zoekresultaat, wat is je tweede, wat is je derde bijvoorbeeld, dan zie je dat commerciële belangen daar een grote rol bij spelen.
Dus daarvan zeggen we, die onafhankelijkheid in die distributie van informatie is eigenlijk onvoldoende geborgd. 
Een ander criterium is toegankelijkheid. Het systeem moet ook voor iedereen toegankelijk zijn, zowel voor nieuwe mediaspelers als ook voor burgers, bijvoorbeeld om aan het publieke debat deel te nemen. Dan zien we een heel gemengd beeld. We zien dat de toegang groter is geworden, omdat iedereen dus zelf online kan gaan, zelf ook op allerlei, vooral sociale media, de eigen stem kan laten horen. Maar we zien dat het vanwege de intimidatie en de bedreigingen ook minder toegankelijk is geworden.
En dat de bereidheid om dat te doen ook is afgenomen. Dus die toegankelijkheid is ook weer zo'n criterium waar dat mediasysteem aan moet voldoen. Waarvan wij zeggen, dat is op dit moment niet het geval.

Richard
Wat zijn dan de consequenties voor die verschuiving in het medialandschap?

Catrien
 Dat is inderdaad een belangrijk punt. Want zoals we besproken hebben, je ziet een enorme opkomst van de platforms die eigenlijk onze toegang tot media beheren en beheersen, zou je kunnen zeggen. En dat heeft consequenties voor het soort van informatie dat burgers krijgen. Maar het heeft ook enorme consequenties gehad voor de traditionele journalistieke media. Je ziet dat dat verdienmodel enorm uitgehold is. Er gaan heel veel advertentie-inkomsten die vloeien nu niet meer naar die media terug maar die vloeien nu naar het buitenland en worden dus ook niet meer in de Nederlandse journalistiek geïnvesteerd. Dus doordat zeg maar grote kranten zoals de NRC, Volkskrant heel veel van hun content via het internet naar hun lezers brengen, gaan de advertentie-inkomsten - die over de rug daarvan worden geïnd -  die voeren niet meer terug naar de Volkskrant en de NRC maar die gaan bijvoorbeeld naar Google. Dus die gaan naar het buitenland. Nou, en dat is nummer één. 

En nummer twee is dat door die enorme hoeveelheid informatie die het internet op kan, van allerhande partijen, ook nog eens een keertje die journalistieke content - waar je toch hoopt nog iets mee te verdienen - steeds maar naar de randen van die publieke ruimte worden geduwd. Er is dus eigenlijk op twee manieren een soort van verdringing van de traditionele journalistieke media.

Richard
Ja, en dan zit ik ook even te denken van we hebben het altijd over de krant gehad waar de abonnees van terugliepen. Dat is volgens mij al jaren een tendens. Zou je niet kunnen zeggen, ja, er komt gewoon nu een nieuwe soort media, en daar is niks mis mee.

Erik
Als wij over de krant spreken: veel kranten noemen zichzelf geen krant meer. Die noemen zichzelf mediabedrijf. Dus het is voor de krantenbedrijven of door de pers ook veel minder belangrijk geworden in welke vorm ze met hun content naar buiten komen. Dus dat doen ze ook op allerlei verschillende manieren. Dus er is nog steeds wel inderdaad de krant, maar er zijn ook de digitale abonnementen. Dat groeit ook nog steeds. Dus de abonnementsvorm is bijvoorbeeld wel gebleven. Het is ook een manier om inkomsten nog te kunnen blijven houden. Maar die oudere vormen, die zijn natuurlijk wel langzaam aan het verdwijnen. Dus wij zeggen in het rapport ook heel duidelijk dat online de norm is geworden.

Richard
Maar is het dan erg dat er dus een TikTok en andere sociale media bijkomen? Dan hebben we toch gewoon nog meer media.

Catrien
Ja, dat is iets wat we wel vaak horen. Wij hanteren in dit rapport een andere lens. Wij zeggen, media zijn eigenlijk een vitale infrastructuur. Burgers moeten toegang hebben tot de informatie die ze nodig hebben om als burger te kunnen functioneren in onze democratie. En er moet dus beleid komen dat zorgt dat dat weer gegarandeerd is.
En het huidige beleid is eigenlijk nog gestoeld op die oude drie vormen. Dat is daar eigenlijk nog op gebouwd. Er zijn allemaal aanpassingen op aanpassingen op aanpassingen opgezet. Maar eigenlijk is er een soort van fundamenteel herdenken van hoe je dat mediabeleid vormgeeft, nodig om te zorgen dat je die vitale infrastructuur in de lucht houdt.

Erik
Ja, en zo'n bedrijf als TikTok is eigenlijk onderdeel, of is een van de partijen die een rol speelt in die infrastructuur. Dus wij zeggen daar ook van dat hij daarom ook aan een aantal regels moet gaan voldoen.
Want we zien, als we bijvoorbeeld naar Facebook kijken, dan zien we dat hij zich momenteel terugtrekt uit de nieuwsvoorziening. Die zegt, daar doen we eigenlijk niet meer aan. Dat is te ingewikkeld. Gebruikers mogen het er nog wel op plaatsen, maar we doen zelf geen nieuwsvoorziening meer. 

Terwijl tegelijkertijd zijn er natuurlijk heel veel journalisten, en ook journalisten geweest en andere partijen geweest, die daarvan gebruik hebben gemaakt om gebruikers te bereiken. Dus we vinden ook heel belangrijk dat die distributie-infrastructuur, dus deze partijen spelen natuurlijk een hele belangrijke rol in de distributie, bij de gebruiker krijgen van allerlei content - dat dat betrouwbaar is. En niet zomaar wegvalt omdat een bedrijfsbeleid verandert.

Richard
Je zou kunnen zeggen dat ook tijdens de coronaperiode het wantrouwen, of in ieder geval het medialandschap danig is veranderd. Hoe kijken jullie daar naar?

Erik
Ik denk dat corona een heel goed voorbeeld is van hoe dat nieuwe mediasysteem werkt. Omdat aan de ene kant heb je gezien dat mensen echt zelf op zoek gingen naar informatie. En soms dan ook wel hele rare dingen tegenkwamen en daarin zijn gaan geloven omdat ook die betrouwbaarheid van die informatie soms lastig was vast te stellen. 

De andere kant hiervan is dat ook overheden toen zijn gaan nadenken over het meer sturen van informatie. Dus zo heeft de Europese Commissie op een gegeven moment die grote platforms toch min of meer gesommeerd om mensen bij zoekopdrachten door te verwijzen naar de reguliere gezondheidsinstanties om toch die betrouwbare informatie weer vooraan in de aandacht te krijgen.

Dus dit is wel een soort wake-up call geweest, denk ik, aangaande de betrouwbaarheid van informatie. En ook een soort eerste moment geweest waarin opnieuw is nagedacht over hoe kunnen we dit systeem nou op een nieuwe, betere manier gaan ordenen.

Richard
Het roept bij mij ook meteen de vraag op van regels. Stel regels op. Zijn die er eigenlijk voor sociale media?

Catrien
Nou, dat is een hele mooie vraag, want hiermee zijn we meteen bij onze allereerste krachtige aanbeveling van dit rapport. Er ligt een enorm pakket aan wet- en regelgeving in Brussel. Europese regels, die zijn nog relatief jong.
Ze moeten zich voor een heel groot deel nog gaan bewijzen. Maar wat we wel weten, is dat ze tegenover deze hele machtige grote partijen, grote internationale partijen, echt tanden hebben. Ze kunnen echt wat doen. En onze eerste aanbeveling is dan ook om die regels maximaal te gaan gebruiken, goed uit te werken, te gaan handhaven, enzovoort.

Richard
Zou je een voorbeeld kunnen geven van zo'n regel?

Erik
Een goed voorbeeld zijn de nieuwe regels die in Nederland zijn gemaakt voor influencers. Die moeten net zoals de media van vroeger aan bepaalde regels voldoen als het gaat om de weergave van reclame en de bescherming van minderjarigen. En een ander voorbeeld is de bestrijding van desinformatie door de hele grote platforms. Dat is iets wat in Europa moet gebeuren, waar de Europese Commissie op toeziet. Die platforms hebben natuurlijk hun eigen reglementen, maar we hebben natuurlijk de afgelopen jaren gezien dat ze steeds onvoldoende op zijn getreden tegen de verspreiding van onware informatie. Dus die wettelijke regels en daaraan gekoppelde boetes zijn hier ook voor in de plaats gekomen. 

Richard
Ja, als ik dit zo hoor, denk ik ook wel eens van, is het tij eigenlijk nog wel te keren?

Catrien
Kijk, dit rapport gaat heel erg over de grote digitalisering die heeft plaatsgevonden. En de platforms spelen daar een gigantische rol in. Die rol gaat niet verminderen. En dat is precies waarom we dit advies schrijven. 

Je moet nu zorgen dat je het beleid zo vormgeeft dat je daarop aangrijpt, zodat je kan zorgen dat die functies die we willen dat media hebben, dus informatie geven, de macht kunnen controleren en een forum bieden voor debat, dat die gegarandeerd blijven. 

Richard
Ja, dus de ontwikkeling zal doorgaan maar we moeten dus inderdaad ingrijpen op die functies. 

Catrien
Die platforms are here-to-stay en wij moeten zorgen dat het beleid zo vormgegeven wordt dat gewoon de burgers weer toegang hebben tot waar ze toegang moeten hebben en dat ze vrijelijk in debat kunnen gaan.

Richard
Jullie formuleren in het rapport vier belangrijke aanbevelingen. De eerste bespraken we net. En wat zijn de andere drie aanbevelingen? 

De tweede aanbeveling van de WRR is dat de regering het nieuwe mediableid zo vorm geeft, dat de informatie waar de burger bij moet kunnen, dat die daar ook makkelijk bij kan. Dat die, zoals dat heet, prominent is, dat die goed vindbaar is, dat die zichtbaar is. Nu is het vaak heel erg ingewikkeld om te komen bij de oorspronkelijke bron van nieuws. Moet je enorm lang doorklikken. Zeker jonge generaties zijn daar maar veel te ongeduldig voor. Dat moet in één klik kunnen. 

Erik
 Ja, klopt. Ja, dus er was altijd beleid om te bepalen wat er op welke plek te vinden was. Dus de kabelbedrijven moesten bijvoorbeeld aanbod van een heel aantal partijen doorsturen, dus in de kabelpakketten naar de gebruikers. En we hadden de ordening van televisiezenders 1, 2 en 3.  En uit allerlei onderzoek blijkt ook, en programmagidsen trouwens ook, het is echt vrij goed bewezen dat wat bovenaan in zo'n lijst staat, dat is waar mensen naar kijken. Als iets op nummer 99 in een elektronische programmagids staat, dan wordt dat niet gezien.

En dit mechanisme, daarvan vinden we dat moet eigenlijk omgezet worden ook naar die nieuwe digitale realiteit. En dat betekent ook voor een partij als de NPO dat er ook nagedacht moet worden over hoe het aanbod daarvan niet alleen op Nederland 1, 2 en 3, maar misschien ook op andere plekken en op platforms van anderen, toegankelijk gemaakt kan worden.  Zoals we nu bijvoorbeeld ook al doen op TikTok. 

Richard
 Ja, dus jullie pleiten ook om dat meer in te bedden in het medialandschap. 

Erik
Ja, dus we pleiten ervoor om dit soort oude regels die er waren, waarmee dat medialandschap toch een beetje geordend werd, om dat eigenlijk te updaten voor deze nieuwe tijd. En daar zijn ook wel voorbeelden van te vinden in andere landen die daar al een beetje mee aan de slag zijn gegaan.

Richard
En jullie derde aanbeveling?

Catrien
Ja, we hebben het al gehad over de nationale journalistiek. En hoe die eigenlijk een beetje zo naar de randen van de publieke ruimte is gedrongen. Maar als je goed gaat kijken, dan zie je dat als het gaat om de lokale en de regionale journalistiek, dat daar de afgelopen jaren eigenlijk hele forse klappen zijn gevallen. Er heeft echt verschraling van het aanbod plaatsgevonden. Kranten zijn weg. Kranten hebben nominaal nog maar een redactie, maar die zit eigenlijk ergens anders. Dus je krijgt eigenlijk gerecycled nieuws van elders te zien.
En er zijn ook plekken, grote steden in Nederland, waar geen lokale redactie meer is. In een tijdperk waarin steeds meer taken naar de gemeente worden geschoven, is dat dus heel problematisch. Want hoe moet die burger dan nog controleren wat er in zijn gemeente gebeurt? Nou, als je daar niet actief beleid op zet, dan zal dat steeds verder doorgaan en wordt dat een steeds ergere kaalslag. Daar moet geïntervenieerd worden, er moet geïnvesteerd worden om die lokale en regionale journalistiek weer op peil te krijgen.

Richard
En wat moet er dan gebeuren om de lokale en regionale journalistiek te versterken?
 
Erik
Nou, geld is inderdaad heel belangrijk voor de toegankelijkheid. Want als er geen geld in geïnvesteerd wordt, dan is het er niet. Zo simpel is het. Maar dan moet je wel heel goed kijken naar wat je dan precies financiert.
Want we zien dat het geld dat er nu geïnvesteerd wordt vooral naar de omroepen gaat. Terwijl natuurlijk ook de pers, de geschreven pers heel erg belangrijk is. Dus wij stellen daarom ook een gemengd financieringsmodel voor waarin je die beide partijen eigenlijk de gelegenheid geeft om in te tekenen op dat geld om die lokale journalistiek te verbeteren.

Richard
Ja, dus ook de weekbladen of de regionale bladen, die pers ook.

Erik
Ja, dus de functie staat bij ons voorop en niet de vraag van ben je van de publieke kant of ben je van de private kant.

Richard
En tot slot, de vierde aanbeveling?

Erik
De laatste aanbeveling die in het WRR-rapport ‘Aandacht voor media’ staat is om de mediaverantwoordelijkheid van eigenlijk iedereen in dat mediasysteem aan te spreken.
De analyse in het rapport is dat iedereen is een beetje producent geworden, is ook verantwoordelijk geworden voor de verspreiding van informatie. En daar komt ook bij dat je je van die verantwoordelijkheid bewust bent. En dat geldt dan in het bijzonder voor de wat meer invloedrijkere partijen in dat systeem. En dan hebben we het vooral over de overheid, over politici en natuurlijk burgers zelf.

Catrien
Dit is enigszins een aanvulling op wat tot nu toe het beleid is geweest. Dat is vooral gericht geweest op mediawijsheid. Dus hoe kun je zorgen voor je eigen veiligheid, zou ik maar zeggen. Hoe kan je zorgen dat jij begrijpt of het klopt wat daar staat of niet.
Dus dat is heel erg vanuit een perspectief waar je de persoon op internet ziet als een consument. En wij zeggen van nee, die persoon is daar deelnemer. En die heeft een eigenstandige verantwoordelijkheid.

Richard
Ik hoor ook heel erg hoor en wederhoor weer terug. Is dat een begrip wat nog gebruikt mag worden in deze context?

Erik
Nou, dit hoor en wederhoor geldt natuurlijk specifiek voor de journalistiek. Wij spreken hier wat andere partijen aan. Dus dat betekent bijvoorbeeld dat de overheid nadenkt over via welke kanalen zij met burgers wil communiceren. En voor politici betekent het bijvoorbeeld dat ze nadenken over welke informatie ze verspreiden. Dat je niet klakkeloos iets doorzet naar je kiezers bijvoorbeeld. Of dat je ook zorgvuldig met elkaar communiceert. Want zij hebben ook gewoon een voorbeeldfunctie in de democratie.

Richard
En tot slot, wat zijn jullie conclusies aan de hand van dit rapport?

Erik
De conclusie is dat er meer aandacht voor media moet komen in dit tijdsgewricht. En vooral in het kader van die hele massieve transformatie die dat medialandschap heeft doorgemaakt. En dan in het bijzonder voor de drie democratische functies die media vervullen. Het is vooral belangrijk dat die naar de toekomst toe geborgd blijven.

Catrien
Er is dus werk aan de winkel.

Richard
U heeft geluisterd naar een aflevering van Vogelvlucht, de podcast van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Volg ons op je favoriete podcast-app of ga naar de website WRR.nl voor meer informatie. Tot de volgende keer!