WRR: “Toezicht moet beter worden benut”

Het toezicht van de rijksoverheid moet beter worden benut. Dat stelt de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in zijn advies Toezien op publieke belangen. Het rapport doet aanbevelingen voor het vergroten van de meerwaarde van het rijkstoezicht, zoals uitgeoefend door allerlei inspecties en marktautoriteiten.

De raad pleit ervoor de maatschappelijke opbrengsten en effectiviteit van toezicht beter in kaart te brengen, de signalerende en agenderende functie te versterken, en de onafhankelijke rol van toezicht in het politiek-maatschappelijk krachtenveld te bevorderen. De raad signaleert een onevenwichtige, paradoxale omgang met toezicht. Vooral na geruchtmakende incidenten klinkt de roep om méér toezicht en strikte handhaving van wet- en regelgeving. Tegelijkertijd wordt toezicht ook vaak bestempeld als 'zelfrijzend bakmeel' en als een rem op innovatie en eigen verantwoordelijkheid van burgers, bedrijven en instellingen. Zeker na een periode waarin de samenleving niet is opgeschrikt door incidenten klinkt de roep om minder en goedkoper toezicht.

Deze tegenstrijdige en sterk door incidenten bepaalde omgang met toezicht vraagt volgens de WRR om een andere benadering. De bijdrage aan toezicht aan de behartiging van publieke belangen moet daarin centraal staan. Dat betekent dat toezichthouders zich niet moeten beperken tot louter nalevingstoezicht, maar nadrukkelijk ook oog moeten hebben voor risico's die niet door wet- en regelgeving afgedekt worden. En naast alertheid op lasten en kosten, bepleit de raad een opbrengstgerichte cultuur en meer aandacht voor de effectiviteit en wetenschappelijke onderbouwing van toezichtinterventies.

De raad stelt ook vast dat de onafhankelijkheid van toezichthouders geen ‘rustig bezit’ is. Toezichthouders moeten volgens de raad geen verlengde arm van bewindslieden zijn, maar kunnen ‘terugpraten’. Zij moeten de checks & balances in hun domein scherp in de gaten houden en daarover terugkoppelen naar overheid, parlement en samenleving. Hun signalerende en agenderende functie moet versterkt worden. Elke rijkstoezichthouder zou jaarlijks een ‘staat van de sector’ moeten publiceren, waarin hij kwade én goede kansen voor de borging van publieke belangen inventariseert en analyseert, ook als die onwelgevallig zijn.

Het eerste exemplaar van het rapport is op 9 september aangeboden aan de minister voor Wonen en Rijksdienst, drs. S.A. Blok door André Knottnerus, voorzitter van de WRR. De overhandiging vond plaats in het bijzijn van Bernard Wientjes, voorzitter VNO-NCW,  Marc Chavannes, journalist NRC Handelsblad en hoogleraar journalistiek RU Groningen, Bart Combée, directeur Consumentenbond, Pauline Meurs, hoogleraar bestuur in de gezondheidszorg en lid van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, Ronnie van Diemen-Steenvoorde, inspecteur-generaal van de Inspectie voor de Gezondheidszorg, Chris Fonteijn, bestuursvoorzitter Autoriteit Consument & Markt en Ko de Ridder, voorzitter beroepsvereniging Vide, hoogleraar bestuurskunde. Zij debatteerden onder leiding van Hans de Bruijn, hoogleraar bestuurskunde.

Belangrijke bouwstenen voor het rapport Toezien op publieke belangen waren de sector- en themastudies in WRR-Verkenning 27 De staat van toezicht over het functioneren van het toezicht op de gezondheidszorg, het hoger onderwijs, chemische bedrijven, de voedselvoorziening, mededinging en de financiële sector. Daarnaast worden thema’s belicht waar veel toezichthouders mee te maken hebben, zoals de verhouding tot de (sociale) media en nieuwe vormen van besturen in het publieke domein (nieuw publiek management en governance). Gezaghebbende auteurs uit wetenschap en praktijk hebben de studies op verzoek van de WRR uitgevoerd. 

Over de WRR

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid is een onafhankelijk adviesorgaan voor de Nederlandse regering. De WRR geeft de regering gevraagd en ongevraagd advies over onderwerpen vanuit een langetermijnperspectief. Deze onderwerpen zijn sectoroverstijgend en hebben betrekking op maatschappelijke vraagstukken waarmee de regering in de toekomst te maken kan krijgen. 

Noot voor de redactie

WRR-Rapport 89 Toezien op publieke belangen. Naar een verruimd perspectief op rijkstoezicht en WRR-Verkenning De staat van toezicht, Pieter Welp, Meike Bokhorst, Krispijn Faddegon, Peter de Goede, Esther Ijskes en André Knottnerus (red.), zijn vanaf 9 september 2013 verkrijgbaar in de boekhandel en bij Amsterdam University Press. De publicaties zijn gratis te downloaden via WRR.